De huid is het grootste orgaan dat je hebt, en tegelijk het orgaan waarover de meeste onzin wordt verkocht. Wie begrijpt hoe de drie lagen zijn opgebouwd en wat elke laag wel en niet kan, prikt vrij snel door de meeste beloften op een verpakking heen. Wij lopen hieronder de opbouw van boven naar beneden door, met de cijfers erbij waar die bekend zijn.
De huid in cijfers
Bij een volwassene beslaat de huid ongeveer 1,5 tot 2 vierkante meter en weegt zij, het onderhuidse vetweefsel meegerekend, al gauw een tiende van het lichaamsgewicht. De dikte varieert sterk: op de oogleden is de huid ongeveer 0,5 millimeter dik, op de handpalmen en voetzolen kan dat oplopen tot 4 millimeter. Die verschillen verklaren waarom een product dat op je onderbeen niets uitricht op je ooglid juist te sterk kan zijn, en waarom vergelijkingen tussen lichaamsdelen zelden opgaan.
De opperhuid of epidermis
De opperhuid is de laag die je ziet en aanraakt. Zij bevat geen bloedvaten en wordt gevoed vanuit de laag eronder, wat meteen verklaart waarom deze laag zo afhankelijk is van een goede doorbloeding van de lederhuid. De epidermis bestaat uit meerdere cellagen die van onder naar boven opschuiven.
- Stratum basale, de basale cellaag: hier delen de keratinocyten zich. Tussen deze cellen liggen de melanocyten, de pigmentcellen die melanine maken en dat aan de omliggende cellen doorgeven.
- Stratum spinosum, de stekelcellaag: de cellen zijn stevig met elkaar verbonden, wat de huid haar treksterkte geeft.
- Stratum granulosum, de korrellaag: hier maken de cellen de bouwstoffen aan voor de vetten die straks de barrière vormen.
- Stratum corneum, de hoornlaag: vijftien tot twintig lagen afgeplatte, dode cellen zonder kern, ingebed in een mengsel van ceramiden, cholesterol en vetzuren.
Een cel doet er normaal gesproken ongeveer vier weken over om van de basale laag naar het huidoppervlak te reizen en daar los te laten. Bij sommige huidaandoeningen is die doorlooptijd fors korter, wat de schilfering verklaart die je dan ziet.
De hoornlaag: waarom de barrière alles bepaalt
De hoornlaag wordt vaak vergeleken met een muur van bakstenen en specie, waarbij de dode cellen de stenen zijn en het vetmengsel de specie. Die vergelijking is versimpeld maar bruikbaar, want zij maakt duidelijk waar het misgaat bij een droge of prikkelbare huid: niet de stenen zijn dan het probleem, maar de specie. Wanneer de vetten uitgeput raken door te heet douchen, agressieve reiniging, droge lucht of veelvuldig handen wassen, verdampt er meer vocht en dringen prikkelende stoffen makkelijker binnen.
De zuurgraad van een gezonde huid ligt rond de 4,7 tot 5,7. Die licht zure mantel houdt de enzymen die de barrière onderhouden in bedrijf en houdt ongewenste bacteriegroei in toom. Klassieke zeep zit met een zuurgraad rond de 9 of 10 daar ver boven, wat verklaart waarom een reiniger met een aangepaste zuurgraad voor de meeste mensen een verstandiger keuze is.
De lederhuid of dermis
Onder de opperhuid ligt de lederhuid, en dat is de laag waar het werk gebeurt. Zij bestaat voor het grootste deel uit bindweefsel, met collageen voor stevigheid en elastine voor veerkracht, allebei geproduceerd door fibroblasten. Daarnaast liggen hier de bloedvaten, de lymfevaten, de zenuwuiteinden met hun tastlichaampjes, de zweetklieren, de talgklieren en de haarwortels.
De dermis kent twee zones. De papillaire laag bovenin vormt golvende uitstulpingen richting de opperhuid, waardoor het contactoppervlak tussen beide lagen groot is en de voedingsstoffen makkelijk de epidermis bereiken. Naarmate je ouder wordt vlakken die golven af, waardoor de lagen minder stevig op elkaar aansluiten en de huid dunner aanvoelt. De reticulaire laag daaronder bevat de dikke, in netvorm gerangschikte collageenbundels die bepalen hoe stevig je huid is.
Vanaf ongeveer het vijfentwintigste levensjaar neemt de aanmaak van collageen elk jaar met ongeveer één procent af. Rond de menopauze gaat dat sneller: verschillende onderzoeken beschrijven een verlies van rond de dertig procent van het huidcollageen in de eerste vijf jaar erna, waarna het tempo weer afvlakt. Dat zijn gemiddelden uit kleine groepen, dus je kunt er geen persoonlijke voorspelling aan ontlenen, maar de richting is in alle studies dezelfde.
De onderhuid of subcutis
De onderste laag bestaat uit vetkwabben, gescheiden door schotten van bindweefsel. Deze laag isoleert tegen kou, vangt stoten op, slaat energie op en verbindt de huid met de spieren en het botvlies eronder. De verdeling van die vetkwabben en de richting van de bindweefselschotten verschillen tussen mannen en vrouwen, en dat verschil is de belangrijkste verklaring waarom een sinaasappelhuid vrijwel alleen bij vrouwen wordt gezien.
Wat de huid allemaal doet
- Barrière: zij houdt vocht binnen en houdt micro-organismen, allergenen en chemische stoffen buiten.
- Temperatuurregeling: door bloedvaten te verwijden of te vernauwen en door te zweten houdt zij de kerntemperatuur stabiel.
- Waarneming: druk, trilling, temperatuur en pijn worden door verschillende typen zenuwuiteinden geregistreerd.
- Afweer: de Langerhanscellen in de opperhuid presenteren binnengedrongen deeltjes aan het afweersysteem.
- Aanmaak van vitamine D: onder invloed van uv-B start in de huid de omzetting die uiteindelijk tot actief vitamine D leidt.
- Bescherming tegen straling: melanine vormt kapjes boven de celkernen en vangt daar een deel van de uv-straling af.
Wat dit betekent voor je verzorging
Als je de opbouw kent, wordt de rangorde in verzorging vanzelf logisch. Zonbescherming staat bovenaan, omdat uv-straling zowel het pigment in de opperhuid als het collageen in de lederhuid raakt en het overgrote deel van de zichtbare veroudering op het conto van blootstelling komt. Daarna volgt het onderhouden van de barrière met een reiniger die de huid niet ontvet en een verzorgende crème met vochtbindende en vetachtige bestanddelen. Pas daarna komen de werkstoffen in beeld, en die moeten door de hoornlaag heen kunnen komen om iets te kunnen doen. Dat is meteen de reden waarom claims over collageen in een crème kritisch bekeken mogen worden: het collageenmolecuul is te groot om de hoornlaag te passeren, dus wat je aanbrengt komt niet als collageen in de lederhuid terecht.
Wie de basis op orde heeft, houdt daarna weinig ruimte over voor teleurstellingen. Dat is geen bescheiden conclusie maar een prettige: de maatregelen die aantoonbaar iets doen zijn eenvoudig, goed betaalbaar en al tientallen jaren onveranderd.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat je huid zich vernieuwt?
Bij een gezonde volwassen huid duurt de reis van de basale laag naar het huidoppervlak ongeveer vier weken. Bij kinderen gaat dat sneller en op oudere leeftijd langzamer, wat verklaart waarom je bij een nieuwe verzorgingsroutine minstens vier tot zes weken moet uittrekken voordat je iets zinnigs kunt zeggen over het resultaat.
Kan een crème collageen aanvullen in de lederhuid?
Nee. Het collageenmolecuul is te groot om de hoornlaag te passeren, dus collageen uit een pot blijft aan de oppervlakte en werkt daar hooguit als vochtvasthoudende laag. Bestanddelen die de fibroblasten wel kunnen prikkelen tot meer eigen aanmaak, zoals retinoïden, zijn in onderzoek uitgebreider bekeken, al zijn de gevonden effecten bescheiden en pas na maanden zichtbaar.
Waarom is mijn huid op de ene plek droger dan op de andere?
Het aantal talgklieren verschilt sterk per lichaamsdeel. Op het gezicht, de borst en de bovenrug zitten er veel, op de onderbenen en de onderarmen aanzienlijk minder. Daar komt bij dat de hoornlaag op de onderbenen dun is en die huid dagelijks door kleding wordt geschuurd, waardoor droogte daar het snelst opvalt.